केही मुक्तकहरु

१




आश्वासनै आश्वासनले पेट टार्ने हो कतिन्जेल

नयाँ नेपाल देखाएर मन फार्ने हो कतिञ्जेल

के थाह जनता π तिमी माथि के भइरहेछ

धमिलो पानीमा माछा मार्ने हो कतिन्जेल



२



प्रजातान्त्रिक पार्टी जीवनको आदर्श भएझैं लाग्छ

पार्टीबाटै जीन्दगी नदी बनेर बगेझैं लाग्छ

आफैलाई बिर्साउने यस्तो पार्टीलाई कसैले सुटुक्क त्यागेको देख्दा

वास्तवमा लोग्ने मान्छे पनि पोइला गएझैं लाग्छ



३



चिसोबाट बच्न अखवारमा तातो छ काठमाण्डू

गोरु बेचेको तर गैह«ो नातो छ काठमाण्डू

झुक्किनु भो मैले चिनिन पनि भन्छु

भित्र भित्रै धमिला लागे पनि बलियो गातो छ काठमाण्डू



४



जहाँ जाउँ त्यहाँ बलजफ्ती भए पनि सुहाउन मन लाग्छ

मान्छे भित्र कतै सङ्लो पानी छ कि उवाउन मन लाग्छ

एक अर्थमा आफै पनि कुवेर हुँ लागेर होला

अरु नसके पनि सबैलाई नमस्कार खुवाउन मन लाग्छ ।

याद आए लुकाउने ........

याद आए लुकाउने नाम पनि हुन्छ
बस्नदिन छातिभित्र ठाम पनि हुन्छ ।

अलिपर पुग्छौं नि त अंध्यारोमै पनि
सँगै भए हामीसँगै घाम पनि हुन्छ ।

द्ययालुको कुरा बुझ्न झनै गाह«ो कस्तो
आफ्ना तृप्त हुन दिनोस् लाम पनि हुन्छ ।

देखेपछि गर्नै पर्छ बिश्वास अब मैले
हरामको नाम यहाँ राम पनि हुन्छ ।

हाइकु २

नाडी छामने
प्रतियोगिता बिना
राष्ट्रिय खेल

हाइकु १

जिउ हेर्दा
यस्तो लागिरहेछ
नाटक मात्र

मुक्तक १

कल्पनाको सरोवरमा पौडी खेल्न पाएपछि
कैले अघि कैले पछि दौडी खेल्न पाएपछि
शितलता पनि उस्तै बिशालता पनि त्यस्तै
के चाहियो विचारको कौडी खेल्न पाए पछि

निम्तो पाइएन

दुखमा संझिरहेको घरबाट
सुखको बेला
निम्तो पाइएन,
आर्शिवाद दिइरहेको मनबाटै
जो लिन होइन
दिन जान्दथ्यो
खोइ के भएर हो
उचाइ खोजिएन,
कति चाँढै
परिवर्तन भो बस्ती
भर्खर अघि सम्म यसको आभाष पाइएन ।

हुन सक्छ
निम्तोको सवालमा
नाफा नोक्सानको कांटा हेरिएको होला
हुनसक्छ निम्तोको सोचाइमा
राजनैतिक बाध्यता परेको होला
हुनसक्छ निम्तोको रोजाइमा
हार्दिकता अल्पमतमा दबेको होला
तर जे भए पनि
आफूभित्रको खुला आकाश खोजिएन
बिडम्बना यो सन्देश समयमैं पु¥याउन मौका पाइएन ।

जीवनलाई
धेरै पाटोबाट हेर्नुपर्ने
त्यो भएन
जीवन शुद्धतामा हांस्नुपर्ने
प्रयाससम्म भएन
जीवनलाई कर्तब्यमा कसी लाउनु पर्ने
सोचाई पनि देखिएन
आफ्नो मान्छेको खुशी
बाटोबाट त्यसै हेर्न भएन
के गरुँ घरमै जाउँ भने
निम्तो पाइएन ।

श्रीमती भन्छीन
त्यहाँ गएर सघाउनु पर्छ
एनको खर्च गर्न नजान्ने बानी छ
छोराछोरी भन्छन्
बुवा आजकतै जानुहुन्न
त्यो घर परिवारलाई खुसी पार्नुपर्छ
सानी छोरी भन्छे
चहलपहल गजब छ नि
पल्लो घरमा
निम्तो कार्ड देखेथें कति राम्र्रो
चाँडै लुगा झिक्नोस् बुवा
चाँढै गई हालम् हामी
यसरी अनायस
आफूतिर फर्केर आतुरका साथ सोधिरहेका
श्रीमती एवं छोराछोरीहरुलाई
म कसरी भनुँ
निम्तो पाइएन ।


written at early morning @ my home in manigram

पढ्दै, सिक्दै हिमाञ्चलमा

समुद्री सतहदेखि २२६० मिटरको उचाईमा रहेको एउटा सुन्दर हरियाली गाउँ । माथिपट्टी अग्ला अन्नपूर्ण र धौलागिरी हिमाल तलपट्टी फेवाताल । बिचमा नान्जी गाउँ । त्यहीँ रहेको हिमाञ्चल उच्च माबिले बिद्यार्थीहरुलाई कार्सका अतिरिक्त धेरै प्रयोगात्मक र ब्यावहारिक कुरा सिकाएर बिश्वभर ख्याती कमाएको छ । भौगोलिक बिकटताका दृष्टिले म्याग्दी जिल्लाको सदरमुकाम बेनीबाट झण्डै १ दिनको पैदल हिँडेर पुग्नु पर्ने भएता पनि हिमाञ्चल उच्च माबिले आफ्ना बिद्यार्थीहरुलाई ब्यावहारिक रुपमै आधुनिक सूचना–प्रविधिदेखि लिएर दैनिक काममा आउने जीवनोपयोगी कुराहरु एवं रितिरिवाज, संस्कृति र वातावरण संरक्षणका कुराहरु सम्म सिकाएको छ ।
कक्षा १२ सम्म पढाई हुने यस बिद्यालयमा अहिले ३५० जना बिद्यार्थी छन् भने उनीहरुलाई १८ जना शिक्षक–शिक्षिकाले पढाउँछन् । यहाँ कक्षा ७ सम्म मात्र पढाउने सरकारी अनुमति भएता पनि स्थानिय गाउँलेको सकृयतामा कक्षा १२ सम्म पढाई भएको हो । औपचारिक रुपमा उच्च शिक्षा हासिल गर्न नसक्ने बिद्यार्थीहरु पनि आर्थिक उन्नति गरी सफल जीवनयापन गर्न सकुन् भन्ने उद्देश्यले यस बिद्यालय स्थापना गरिएको हो ।
अन्य बिद्यालयहरुमा पढाई हुने औपचारिक बिषयका अतिरिक्त यहाँका बिद्यार्थीहरुलाई वातावरण सन्तुलन राख्ने कुरा प्रयोग गरेरै जानकारी गराइन्छ । आफ्ना बारीहरुमा उब्जनी बढाउन उनीहरु कुनै बिषाधी एवं रसायनको प्रयोग बिना रुखबाट झरेका पातपतिङर र भेंडा एवं सुंगुरको दिसालाई घरेलु प्रविधि अपनाई मन बनाउन सिकेका छन् । त्यस्तै स्थानिय रुपमा पाइने रुखका बोक्रालाई नेपाली कागज गराउन पनि उनीहरु पेख्त छन् । त्यहाँ जाने पाउनाहरुलाई उनीहरु आफैले तयार पारेका कपी र डायरी मायाँको चिनो स्वरुप दिन्छन् । उनीहरुकै पहल र गाउँलेको सहयोगमा गाउँमा दशौं हजार बिभिन्न रुखका बिरुवा रोपिएका छन् । त्यस भेगमा बिद्युत आपूर्ती हुने एकमात्र माध्यम भनेको सोलार प्रविधि हो । त्यसैले हिमाञ्चल बिद्यालयका बिद्यार्थीहरुलाई बिद्यालयले वाइरिङ गर्ने तालिम पनि दिएको थियो । आफ्ना घरमा केही बिद्युतका समस्या प¥यो भने उनीहरु आफै त्यसको समाधान गर्न सक्ने भएका छन् । उनीहरु झ्यालढोका बनाउने, लुगा सिलाउने, घर बनाउने, कुलकुलेसो सफा गर्ने जस्ता सिप आफूमा बिकास गराउन पाउँदा आफूलाई निकै भाग्यमानी ठान्छन् । बिद्यालयले गर्ने हरेक काममा राम्चे गाबिसका गाउँलेहरु सघाउँछन् । अझ बिद्यालयलाई झन् राम्रो बनाउन भनेर धेरै बिदेशीहरुले यहाँ आर्थिक एवं प्राविधिक सहयोग गरिराखेका छन् । विश्वकै उत्कृष्ट संरक्षण क्षेत्र “अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र” भित्र यो बिद्यालय पर्ने हुँदा पनि यो धेरै पर्यटकको नजरमा पर्न सफल भएको छ । यहाँ आधुनिक पुस्तकालयको पनि ब्यावस्था छ ।
यहाँको सबैभन्दा चाखलाग्दो कुरा त बिश्वमै नौलो मानिएको “ताररहित इन्टरनेट प्रविधि”हो । यहाँका बिद्यार्थी एवं गाउँलेहरु आफ्नै गाउँमा इन्टरनेट सहितको कम्प्युटर सेवा उपभोग गर्न पाउँदा औधी रमाएका छन् । यस्तो पहल अमेरिकाबाट पढेर आएका त्यहीँका शिक्षक महावीर पुनले गरेका हुन् । यसले सूचना प्रविधिदेखि धेरै पर रही भविष्यमा पनि पुग्ने कम सम्भावना बोकेको राम्चे गाविसका बासिन्दालाई ठूलो गुन लगाएको छ भने बिद्यार्थीहरु पनि सानैदेखि आधुनिक सूचना प्रविधिबाट संसारभरका घटनाबारे सू–सूचित हुने अवसर पाएका छन् । बिदेशमा रहेका आफ्ना आफन्तलाई समेत उनीहरु त्यहीँबाट इमेल पठाउँछन् । इन्टरनेटकै सहयोगमा टेली मेडिसिन प्रयोग गरी पोखरमा रहेका डाक्टरसँग आफ्ना रोग जचाउँछन् । जसले गर्दा उनीहरुलाई पोखरासम्म आउने समय वचत गर्नुका साथै अनावश्यक झन्झटबाट पनि मुक्ति दिएको छ । यस्तो काम गरेकै कारण महावीर पुनलाई यस बर्षको अन्तर्राष्ट्रिय म्यागासासे पुरस्कारले सम्मानित गरेको छ ।
यहाँका बिद्यार्थीहरु सानेदेखि खाना पकाउने एवं घर सजाउने काम गर्न पनि बिद्यालयबाटै सिकेका छन् । आवश्यक सबै सामानहरुको जोहो गरेर बिद्यालयमै पाक कक्षा पनि गुरुहरुले गर्न सिकाउनुहुन्छ । उनीहरु चौरी गाईको दुधलाई छुर्पीजस्ता अन्य धेरै परिकार बनाउन पनि सिकेका छन् । भने बिभिन्न जनावरको क्रस गराएर आर्कै जनावर जन्माउने वैज्ञानिक प्रविधि पनि उनीहरुले सिकेरै जानेका हुन् । धेरै मगर जाती रहेको यस ठाउँमा उनीहरु आफ्ना रितिरिवाज एवं संस्कृति धान्ने नाचगान र चाडपर्वलाई पनि निकै रमाइलो गरी संचालन गर्छन् ।
हिमाञ्चल उच्च माबिको यस्तो प्रेरणादायी अनुभव सबै बिद्यालयले अपनाउन सके कुनै जागीर नपाउँदैमा कोही त्यसै बस्नुपर्ने थिएन । सबैले आफूमा जीवनोपयोगी धेरै सीपहरु बिकास गरेमा ऊ सच्चा अर्थमा सफल एवं सबैको प्यारो बन्न पनि सक्छ ।

Published on Kantipur National Daily (kopila)